برههء دوم پديد آوردند . شخص متأمل و منصف مىداند كه جامعهء اسلامى در برههء نخست همواره مبتنى بر قواعد صحيح نبوده و آن قواعد ، همان چيزهايى است كه جامعهء اسلامى را در زمان خلافت خليفهء سوم و نيز در ساير ادوار برههء دوم با تزلزل و سستى روبه‌رو ساخت تا آنجا كه مغول و سلاجقه و ديگران هم در حكمرانى طمع بستند ، چنان كه امير ابو فراس حمدانى گويد : حتى اذا اصبحت فى غير صاحبها * باتت تنازعها الذؤبان و الرخم تا آنجا كه چون ( به دست ) غير صاحب خود افتاد ، گرگها و جوجه‌ها هم براى ( گرفتن ) آن با يكديگر به ستيزه برخاستند . هشتم : ادعاى دكتر هيكل مبنى بر اين كه در برههء دوم ، به قواعد صحيح اسلام دست درازى آغاز گشت تا به مقاصد سياسى خود برسند ، سخن درستى است . در اين برهه امويها و عباسيها در جعل احاديثى از قول پيامبر ( ص ) در مذمت على و شيعيانش بسيار كوشيدند و در اين راه اموال هنگفتى بذل و بخشش كردند و ولايات عظيم را به كسانى كه آنها را صحابه مىگفتند و يا به ديگران سپردند تا آنجا كه براى آنها روايت كردند كه آيهء « إِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْض لِيُفْسِدَ فِيها وَ يُهْلِك الْحَرْث وَ النَّسْل . » « 277 » در حق على بن ابى طالب نازل شد . و حديث « فاطمة بضعة منى من اغضبها فقد اغضبنى » در مورد على هنگامى كه خواست دختر ابو جهل را به همسرى خود بگيرد ، وارد شده است ! آنها تا آنجا پيش رفتند كه نمىگذاشتند كسى نام يا كنيهء آن حضرت را بر خود بگذارد يا از او چيزى روايت كند . آنها كسانى را به منصب مفتىگرى گماردند و مردم به آرا و معيارهاى آنها عمل كردند و از مذهب اهل بيت و روايات آنها كه در واقع همسان مذهب رسول ( ص ) بود ، روىگردان شدند . بدينسان در قواعد صحيح اسلام ، خلل وارد شد . اما اين ادعا كه اين دست‌درازى براى اغراض شعوبىگرى بوده ، ادعايى نادرست است . كسانى كه قواعد صحيح اسلام را براى متحقق كردن اغراضى سياسى ، دستخوش تباهى قرار دادند تا به جاى آنها قواعدى مخالف با روح اسلام بنيان گزارند ، بنى اميه خالص و خلص و به تبع آنها بنى عباس بودند و در اين عرصه ، شعوبيه كمترين اثرى نداشتند . مضافا آن كه برخى از معاصران ما از بنى اميه بدين علت با بزرگى ياد مىكنند كه با افتخار بگويند كه دولت بنى اميه يك دولت عربى محض است . با اين وجود ، حكومت بنى اميه از حكومت بنى عباس كه ايرانيان و تركها در آن دست داشتند ، در نظر اينان بهتر مىنمايد . نهم : ادعا كرده است ايرانيان اين قواعد را ترويج دادند الخ هنوز عده‌اى اين نوا را كه نغمه‌اى است شعرى ، سخيف و پوشالى ، سر مىدهند . اين نغمه را نخست شخصى سر داد و يكى ديگر آن را پى گرفت و آنگاه تعصب مذهبى و عداوت دينى و تبعيت از هواها ، در رواج آن كمك كرد و هيچ حقيقتى ندارد .

--> ( 277 ) بقره / 205 ؛ و چون برود ، در زمين بكوشد ، تا در آن فساد كند و كشت و دام را نابود سازد .